Câu hỏi không nên hỏi khi phỏng vấn là những câu về đặc điểm cá nhân không liên quan đến khả năng làm việc: tình trạng hôn nhân, kế hoạch có con, việc đang mang thai, tôn giáo, quê quán, dân tộc, tuổi, ngoại hình, sức khoẻ không gắn với yêu cầu công việc. Những câu này mở đường cho phân biệt đối xử, đi ngược nguyên tắc bình đẳng trong pháp luật lao động hiện hành, và thường không cho bạn thông tin nào hữu ích.
Phần lớn người hỏi những câu này không có ý xấu. Họ hỏi vì quen miệng, vì lo ứng viên nghỉ sớm, hay vì muốn tỏ ra thân thiện. Bài này giải thích vì sao nên bỏ, câu nào hay gặp nhất ở doanh nghiệp nhỏ, cách hỏi lại đúng điều công việc thật sự cần, và cách xử lý khi ứng viên tự kể chuyện riêng.
Vì sao những câu hỏi đời tư gây hại
Lý do đầu tiên là công bằng. Khi bạn hỏi một ứng viên nữ "em lập gia đình chưa, bao giờ định có em bé", câu trả lời gần như luôn ảnh hưởng đến cách bạn chấm, dù bạn không muốn. Người trả lời "sắp cưới" bị nghĩ là sẽ nghỉ sinh, người trả lời "có hai con nhỏ" bị nghĩ là hay xin nghỉ. Trong khi đó, ứng viên nam hiếm khi bị hỏi câu tương tự. Đó chính là phân biệt đối xử, kể cả khi người hỏi không định thế.
Lý do thứ hai là pháp lý. Pháp luật lao động Việt Nam hiện hành có nguyên tắc cấm phân biệt đối xử trong lao động vì giới tính, tình trạng hôn nhân, dân tộc, tín ngưỡng, khuyết tật và một số đặc điểm khác, đồng thời có quy định bảo vệ lao động nữ mang thai. Quy định cụ thể và cách áp dụng cho từng trường hợp nên hỏi người hiểu luật; ở đây chỉ cần nhớ nguyên tắc: không dùng những đặc điểm đó làm căn cứ chọn người.
Lý do thứ ba là hiệu quả. Câu hỏi đời tư không dự báo được ai làm tốt. Người chưa lập gia đình vẫn có thể nghỉ việc sau ba tháng, người có con nhỏ vẫn có thể là nhân viên gắn bó nhất. Thời gian dành cho những câu này là thời gian không dành cho câu hỏi về năng lực.
Câu hay bị hỏi và cách hỏi lại đúng việc
Bảng dưới liệt kê những câu thường gặp ở doanh nghiệp nhỏ, điều người hỏi thật ra muốn biết, và câu thay thế hỏi thẳng vào yêu cầu công việc. Câu thay thế phải được hỏi cho mọi ứng viên, không chỉ cho người bạn đang lo.
| Câu không nên hỏi | Điều thật sự muốn biết | Câu nên hỏi thay |
|---|---|---|
| Em có gia đình chưa? Bao giờ định có con? | Ứng viên có gắn bó lâu dài không | Bạn mong muốn gì ở công việc này trong một hai năm tới? |
| Con em còn nhỏ, ai trông? | Có làm được ca tối, tăng ca không | Công việc có ca tối hai lần mỗi tuần và tăng ca vào mùa cao điểm. Lịch đó có phù hợp với bạn không? |
| Quê em ở đâu? Ở đây có người thân không? | Có ở lâu tại thành phố không, đi lại có xa không | Bạn dự kiến đi lại đến chỗ làm thế nào, có vướng gì với giờ bắt đầu ca lúc sáu giờ không? |
| Năm nay em bao nhiêu tuổi? | Có đủ sức khoẻ, có hợp với nhóm trẻ không | Công việc cần đứng nhiều giờ và bê hàng khoảng mười lăm cân. Bạn có thấy trở ngại gì không? |
| Em theo đạo gì? Có kiêng gì không? | Có làm được ngày cuối tuần, ngày lễ không | Công việc có làm cuối tuần luân phiên. Bạn có ngày nào cố định không thể làm không? |
| Em có bệnh gì không? | Có làm được phần việc nặng không | Đây là các phần việc chính của vị trí. Bạn có cần hỗ trợ gì để làm được những việc này không? |
Để ý câu cuối: hỏi về khả năng làm những việc cụ thể và nhu cầu hỗ trợ, không hỏi chẩn đoán hay bệnh sử. Với yêu cầu sức khoẻ bắt buộc theo quy định cho một số nghề, việc kiểm tra thực hiện qua khám sức khoẻ đúng thủ tục sau khi có quyết định tuyển, không qua câu hỏi miệng lúc phỏng vấn.
Những nhóm câu cần tránh hẳn
Ngoài bảng trên, có những câu không có cách hỏi lại nào hợp lý, vì chúng không liên quan đến bất kỳ yêu cầu công việc thông thường nào. Bỏ hẳn khỏi buổi phỏng vấn:
- Câu về ngoại hình, cân nặng, chiều cao, trừ khi đó là yêu cầu thật và chính đáng của vị trí, ghi rõ trong mô tả công việc.
- Câu về quan điểm chính trị, đoàn thể, tín ngưỡng của ứng viên hay gia đình ứng viên.
- Câu về hoàn cảnh gia đình: bố mẹ làm nghề gì, nhà có mấy anh chị em, đã ly hôn chưa.
- Câu về khuynh hướng tình cảm, đời sống riêng, người yêu.
- Câu về tình hình tài chính cá nhân như đang vay nợ không, nhà thuê hay nhà riêng, trừ khi pháp luật cho phép kiểm tra với một số vị trí đặc thù và có quy trình riêng.
- Câu đùa có màu sắc vùng miền, giới tính, tuổi tác, dù bạn nghĩ nó chỉ để làm không khí vui.
Nếu có câu nào bạn chưa chắc nên hỏi hay không, áp dụng phép thử: câu này có gắn với một yêu cầu đã ghi trong mô tả công việc không, và mình có hỏi đúng câu này cho mọi ứng viên không. Không qua được cả hai thì bỏ.
Ví dụ giả định: hai cách hỏi cùng một nỗi lo
Chủ một tiệm bánh ở Bắc Ninh cần tuyển thợ phụ làm ca sáng sớm, bắt đầu lúc năm giờ. Lần tuyển trước, hai người nghỉ sau ba tuần vì không dậy kịp, nên lần này chủ tiệm lo. Với ứng viên nữ khoảng hai lăm tuổi, chủ tiệm hỏi: "Em có chồng con chưa? Con nhỏ thì sáng sớm ai trông?". Với ứng viên nam cùng tuổi, chủ tiệm không hỏi gì về chuyện đó.
Cách hỏi này có ba vấn đề. Nó chỉ hỏi một người, nên đã là đối xử khác nhau. Nó không trả lời được đúng nỗi lo, vì người không có con vẫn có thể không dậy kịp, còn người có con nhỏ có thể đã sắp xếp ổn từ lâu. Và nó đặt ứng viên vào thế phải kể chuyện gia đình mà không biết câu trả lời sẽ bị dùng thế nào.
Cách hỏi đúng việc: với mọi ứng viên, chủ tiệm nói rõ "ca bắt đầu lúc năm giờ sáng, sáu ngày một tuần, đến muộn là cả mẻ bánh đầu ngày bị chậm", rồi hỏi "lịch này có phù hợp với bạn không, bạn đã từng làm ca sớm như vậy chưa, lúc đó bạn sắp xếp thế nào". Câu cuối là câu hỏi hành vi, cho bằng chứng thật về việc ứng viên có giữ được giờ không. Nỗi lo của chủ tiệm được trả lời trực tiếp, và không ai phải kể chuyện riêng.
Khi ứng viên tự kể chuyện riêng
Đừng hỏi thêm. Ứng viên có thể tự nói "em vừa cưới" hay "em đang nuôi con một mình" để giải thích một khoảng nghỉ hay để tạo thân thiện. Bạn ghi nhận lịch sự, rồi quay về câu hỏi công việc. Không hỏi tiếp về chuyện đó.
Đừng ghi vào phiếu. Thông tin đời tư ứng viên tự kể không được đưa vào phiếu chấm hay bảng tổng hợp. Nếu lỡ ghi, gạch bỏ ngay sau buổi.
Đừng để nó kéo điểm. Đây là phần khó nhất. Sau khi nghe ứng viên kể đang mang thai, người phỏng vấn dễ bất giác chấm khắt khe hơn ở các câu sau. Chấm theo bằng chứng và thang chấm, và nếu có hội đồng, chấm độc lập trước khi bàn.
Trả lời trung thực nếu ứng viên hỏi về chế độ. Ứng viên có thể hỏi về chính sách nghỉ thai sản, giờ làm linh hoạt. Trả lời đúng chính sách của công ty và quy định hiện hành, giống như trả lời bất kỳ câu hỏi nào về phúc lợi.
Dùng AI rà bộ câu hỏi trước khi phỏng vấn
AI là trợ thủ tốt để soát bộ câu hỏi, nhất là khi trưởng nhóm tự soạn thêm câu của mình. Quy trình gọn:
- Gom toàn bộ câu hỏi mà mọi người trong hội đồng định hỏi, kể cả những câu "làm quen" ở phần mở đầu.
- Dán vào công cụ AI với câu lệnh: "Đọc danh sách câu hỏi phỏng vấn sau. Đánh dấu những câu có thể khiến ứng viên phải tiết lộ tình trạng hôn nhân, kế hoạch có con, việc mang thai, tuổi, quê quán, dân tộc, tôn giáo, sức khoẻ, khuyết tật, ngoại hình, hoàn cảnh gia đình. Với mỗi câu bị đánh dấu, giải thích ngắn vì sao và đề xuất một câu thay thế hỏi thẳng vào yêu cầu công việc."
- Đọc kết quả. AI đôi khi bỏ sót câu đời tư được hỏi khéo, như "cuối tuần em hay làm gì cho vui", hoặc đánh dấu oan câu hợp lệ. Bạn là người quyết định cuối cùng.
- Sửa bộ câu và gửi lại cho mọi người trong hội đồng, kèm một dòng nhắc: không thêm câu ngoài kịch bản ở phần làm quen.
- Lưu bộ câu đã rà làm bản chuẩn cho vị trí đó.
Việc rà này cũng nên làm với mô tả công việc và tin tuyển, vì yêu cầu kiểu "nữ, dưới 30 tuổi, ngoại hình khá" thường bắt nguồn từ đó rồi chảy sang buổi phỏng vấn. Cách viết mô tả công việc không thiên lệch có bài riêng trong danh mục nhu cầu và mô tả công việc của trang.
Lỡ hỏi rồi thì làm gì
Người phỏng vấn lâu năm cũng có lúc buột miệng. Nếu bạn nhận ra mình vừa hỏi một câu đời tư, cách tốt nhất là nói ngay: "Xin lỗi, câu này không liên quan đến công việc, bạn không cần trả lời." Rồi chuyển sang câu tiếp theo. Ứng viên sẽ ghi nhận sự tôn trọng đó hơn là bạn cố lờ đi.
Sau buổi phỏng vấn, không ghi câu trả lời đó vào phiếu, và nói với người cùng phỏng vấn để cả nhóm không dùng thông tin đó khi họp chốt. Nếu thấy mình hay buột miệng cùng một câu, hãy viết sẵn câu thay thế vào kịch bản để thói quen cũ có chỗ thay.
Với chủ doanh nghiệp nhỏ, đôi khi người hay hỏi câu đời tư lại chính là mình, vì muốn "biết người biết ta". Hãy nhớ rằng những gì bạn muốn biết đều có cách hỏi đúng việc như bảng ở trên. Nếu có tình huống cụ thể đang vướng, như ứng viên phản ánh bị hỏi câu không phù hợp, nên hỏi ý kiến luật sư; có thể đặt câu hỏi trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn tìm người tư vấn phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi ứng viên đã có gia đình chưa có vi phạm pháp luật không?
Pháp luật lao động hiện hành cấm phân biệt đối xử vì tình trạng hôn nhân. Câu hỏi tự nó chưa chắc đã vi phạm, nhưng nếu câu trả lời ảnh hưởng đến quyết định tuyển thì có thể thành phân biệt đối xử. An toàn nhất là không hỏi.
Muốn biết ứng viên có làm được ca tối thì hỏi thế nào?
Nói rõ lịch làm việc thật, ví dụ ca tối mấy buổi mỗi tuần, rồi hỏi lịch đó có phù hợp không. Hỏi câu này cho mọi ứng viên, không chỉ cho người bạn đoán là có con nhỏ hay ở xa.
Ứng viên nữ đang mang thai có được từ chối tuyển không?
Không nên dùng việc mang thai làm lý do từ chối; điều đó đi ngược nguyên tắc chống phân biệt đối xử và bảo vệ lao động nữ trong pháp luật hiện hành. Đánh giá theo năng lực như mọi ứng viên. Trường hợp cụ thể nên hỏi người hiểu luật.
Hỏi tuổi ứng viên có được không nếu tuổi đã ghi trong hồ sơ?
Hồ sơ có ngày sinh vì cần cho thủ tục, nhưng không nên dùng tuổi làm tiêu chí đánh giá hay đem ra bàn trong buổi phỏng vấn. Nếu lo về sức khoẻ, hỏi về khả năng làm những việc cụ thể của vị trí.
Câu hỏi làm quen như quê em ở đâu có gì sai?
Câu đó thường vô hại về ý định, nhưng dễ kéo theo định kiến vùng miền, và người hỏi khó tránh bị ảnh hưởng khi chấm. Phần làm quen nên xoay quanh công việc, ví dụ bạn biết đến công ty qua đâu hay điều gì khiến bạn quan tâm vị trí này.
AI có giúp phát hiện câu hỏi phân biệt đối xử không?
Có, AI rà bộ câu hỏi khá tốt và đề xuất câu thay thế nhanh. Nhưng nó có thể bỏ sót câu đời tư hỏi khéo hoặc đánh dấu nhầm. Người phỏng vấn vẫn phải tự đọc lại và chịu trách nhiệm với bộ câu cuối cùng.